ޖަލާލަތުލް މަލިކު މުޙައްމަދު ފަރީދުލް އައްވަލް

ޖަލާލަތުލް މަލިކު މުޙައްމަދު ފަރީދުލް އައްވަލް އަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އެންމެ ފަހު ރަދުންނެވެ. އަދި އޮކްޓޯބަރ 1933 ން 25 ޖޫން 1942 އަށް ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ރާއީސް ކަން ކުރެއްވި ބޭފުޅާއެވެ.

މުޙައްމަދު ފަރީދު ދީދީ އަކީ ހުރާގޭ ދަރިކޮޅުގެ ރަސްކަމާއި ވެރިކަން ދެކަފިވެގެން އައިސް އެސިލްސިލާ ނިމޭތަން ގުޅުވައިދޭ ބޮޅެވެ. ޖަލާލަތުލް މަލިކު މުޙައްމަދު ފަރީދުލް އައްވަލް އަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި އެންމެ ފަހުން ރަސްކަން ކުރެއްވި ރަދުންނެވެ.

ނަސަބު

މިރަދުންނަކީ ސުމުއްވުލް އަމީރު ޢަބްދުލްމަޖީދު ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނުގެ ދޮށީ ދަރިކަލުންނެވެ. މަންމާފުޅަކީ އައްސުލްޠާން އިބްރާހީމް ނޫރައްދީން ގެ ދޮންގޮމާ އަލްއަމީރާ ޢާއިޝާ އެވެ. މުޙައްމަދު ފަރީދު ދީދީ ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގަތީ 24 ޞަފަރު 1319ހ، 13 ޖުލައި 1901 ގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވެރިރަށް ފުރަމާލޭގައެވެ. ބައެއް ލިޔުންތަކުގައި ވަނީ 12 ޖޫން 1901މ ގައެވެ.

މުޙައްމަދު ފަރީދު ދީދީ 5 ބޭކަނބަލުންނާއި ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތެވެ. ލިބިވަޑައިގެންނެވި ބޭފުޅުން ބޮޑުނުވެ އަވަހާރަވީ އެވެ. އޭނާގެ މުޅި ޙަޔާތްޕުޅު ހިމެނިގެންދިޔައީ ރާއްޖެއަށް ކުރިމަތިވި ކޮންމެ ސިޔާސީ ހަމަނުޖެހުމެއްގެ ތެރޭގައި އަމާން ކަމާއެކު ރައްޔިތުންގެ ޙިމާޔަތް ލިބިގެންދިޔަ، އިތުބާރު ދެވިގެންވާ ޚާއްޞަ ބޭފުޅެއްގެ ގޮތުގައެވެ.

ތަޢުލީމް ޙާޞިލްކުރެއްވުން

އުމުރުފުޅުގެ ޅަދުވަސްތައް ހޭދަކުރެއްވީ އޭނާގެ ބައްޕަގެ ބެއްލެވުމުގެ ދަށުން ގަނޑުވަރުގެ ތެރޭގައެވެ. މާލެއިން އިބްތިދާއީ ތަޢުލީމް ޙާޞިލް ކުރެއްވުމަށްފަހު، ރާއްޖެއިން ބޭރަށްވަޑައިގެން، ސިލޯނުގެ ރޮޔަލް ކޮލެޖް އަށް ވެދެވަޑައިގެން އެތަނުން އިގިރޭސި ތަޢުލީމު ޙާޞިލް ކުރެއްވި އެވެ. އިގިރޭސި، ސިންހަޅަ، އަދި ތަމަޅަ ބަސް ރަގަޅަށް ދެނެވަޑައިގަނެއެވެ.

އަލްއަމީރު މުޙައްމަދު ފަރީދުދީދީ ތަޢުލީމް ޙާޞިލް ކުރެއްވުމަށް ސިލޯނަށް ވަޑައިގަތުމަށް މާލެއިން ފުރާވަޑައިގަތީ 24 ޖުމާދިލް އޫލާ 1331ހ ގައެވެ. ސިލޯނުގެ ރޮޔަލް ކޮލެޖް ގައި ތަޢުލީމް ޙާޞިލްކޮށް ނިންމުމަށްފަހު އެނބުރި މާލެ ވަޑައިގަތީ 24 ޖުމާދިލް އޫލާ 1338ހ ގައެވެ. އެހެންކަމުން ރޮޔަލް ކޮލެޖްގައި އެމަނިކުފާނު އުޅުއްވާފައިވަނީ 7 އަހަރު ވަންދެނެވެ.

ގައުމީ ޚިދުމަތް

މުޙައްމަދު ފަރީދު ދީދީ ދައުލަތަށް ޚިދުމަތްކުރައްވަން ފެއްޓެވީ ސިފައިންގެ ވެރިޔާކަމުންނެވެ. ދެން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ގާނޫނު އަސާސީ އެކުލެވުމަށް އޭރުގެ ކީރިތި މަހާރަދުން އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީން ޚިޔާރުކުރެއްވި މަޖުލީހުގެ މެންބަރަކަށް ޢައްޔަން ކުރެވުނެވެ. އެގާނޫނޫ އަސާސީ އެކަށައެޅި، ދުސްތޫރީ ޙުކޫމަތު އިޢްލާނު ކުރެވުނު ދުވަހުން ފެށިގެން، މުޙައްމަދު ފަރީދު އަކީ ރައްޔިތުން މަޖުލީހުގެ ރައީސް އަދި ވަޒީރުލް އަޢުޒަމް އެވެ. އަދި ސިފައިންގެ ވެރިޔާ ކަމާއި، ވަޒީރުލް ޢަސްކަރިއްޔާކަން ވެސް ކުރެއްވި އެވެ. ބޮޑުވަޒީރު ކަމުގެ ހުވާ އޭނާ ކުރެއްވީ 16 ޑިސެމްބަރ 1932 ވީ ހުކުރު ދުވަހުގައެވެ. އެއީ 17 ޝައުބާން 1351 ގައެވެ.

މުޙައްމަދު ފަރީދު ދީދީގެ ފަހުން ތަޚްތުގައި އިންނެވި ރަދުންކަމުގައިވާ އައްސުލްޠާން ޙަސަން ނޫރައްދީންގެ ރަސްކަމުން އިސްތިއުފާ ދެއްވުމާއި ގުޅިގެން، މުޙައްމަދު ފަރީދު ވަޒީރުލް އަޢުޒަމް ކަމުން ވެސް އިސްތިއުފާ ދެއްވެވިއެވެ. އެއީ 2 ރަބީޢުލް އައްވަލް 1362ހ، 8 އެޕްރީލް 1943މ ގައެވެ.

އައްސުލްޠާން ޙަސަން ނޫރައްދީންގެ ރަސްކަމުން އިސްތިއުފާ ދެއްވުމާއި ގުޅިގެން، ތަޚުތު ހުސްވުމުގެ ސަބަބުން ހޮވުނު ވަލީ ކޮމެޓީގެ ތެރޭގައި ވެސް މުޙައްމަދު ފަރީދު ދީދީ ހިމެނިވަޑައިގަތެވެ. މިގޮތުގައި ހުންނަވަނިކޮށް ދިވެހި ރަސްކަން ޖުމުހޫރިއްޔަތަކަށް ބަދަލުވެ، އަދި އިންގިލާބަކުން އެ ޖުމުހޫރިއްޔާ އުވާލެވި، އަލުން އިޢާދަކުރެވުނު ރަސްކަމުގެ ތަޚުތަށް އެއްވެސް ފަރާތެއްގެ ނުފޫޒަކާއި ނުލައި އިންތިޚާބުވެ ހޮވިގެންދިޔައީ މުޙައްމަދު ފަރީދު މަނިއްޕުޅު އެވެ. އޭރު އެއީ ކިލެގެ ކަމަށް ކޮލިލެވިގެންވި، ސުމުއްވުލް އަމީރު މުޙައްމަދު ފަރީދު ފާށަނާ ކިލެގެފާނު އެވެ. ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތީ 1 ރަޖަބު 1373ހ، 7 މާރޗް 1954 ގައެވެ. ފުރަތަމަ ބޮޑުވަޒީރަކީ ސުމުއްވުލް އަމީރު އިބްރާހީމް ފާމުލަދޭރި ކިލެގެފާނު އެވެ. ދެވަނަ ބޮޑު ވަޒީރަކީ އަލްފާޟިލް އިބްރާހީމް ނާޞިރު އެވެ. މުޙައްމަދު ފަރީދު ދީދީ އަށް ފާށަނާ ކިލެގެކަމަށް ކޮލިލެވުނީ 10 ޖުމާދިލް އޫލާ 1365 ގައެވެ.

މުޙައްމަދު ފަރީދު ދީދީ އަކީ ތާރީޚީ ގޮތުން ބަލާއިރު ދިވެހި ރަސްކަމުގެ ތަޚުތުގައި އެންމެ ފަހުން ރެދަލިކުރެވުނު ރަސްކަލުންނެވެ. މިރަދުންގެ ރަސްކަމުގައި ހިނގި ބޮޑެތި ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި ދިވެހިރާއްޖެއަށް ފުރިހަމަ މިނިވަންކަން ލިބުން، އަދި އެކަމާއި ގުޅިގެން އެކުވެރި ދައުލަތް ތަކުގެ މެންބަރަކަށް ދިވެހިރާއްޖެ ވެގެން ދިއުން ހިމެނެއެވެ. އަދި ރާއްޖޭގެ ތަޢުލީމަށް އެކަށީގެންވާ އެދެވޭ ބަދަލުތަކެއް އައުމެވެ. ދެވަނަ ފަހަރަށް އިގިރޭސިން އައްޑު އަތޮޅު ގަމުގައި ދިފާޢީ މަރުކަޒެއް ހަދައި އެތަނަށް ފޭބިއެވެ. އަދި މިރަސްކަމުގައި އައްޑު އަތޮޅާއި، ހުވަދު އަތޮޅާއި، ފުވައްމުލަކުގައި ވަރަށް ބޮޑު ސިޔާސީ ހަމަނުޖެހުމެއް ހިނގިއެވެ.

މުޙައްމަދު ފަރީދު ދީދީ އަކީ ދިވެހިންގެ ތެރެއިން ފާނޑުވެރިކަމުގެ މާހިރެކެވެ. މިއުޒިކުގެ ކަންކަމުގައި ފާހަގަކުރެވޭ ދިވެއްސެކެވެ. ބަގީޗާ ހެއްދެވުމަށް ޝައުގުހުރި އަދި އެޢިލްމުގެ އުސްތާޛެކެވެ. ކްރިކެޓާއި ފުޓުބޯޅައިގެ ހަރަކާތްތައް ހިންގެވި ފަރާތެކެވެ.

ރަސްކަމުގެ ފެށުން

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ދިވެހި ޖުމުހޫރިއްޔާ އުވުނު ދުވަހަކީ 11 ޛުލްޙައްޖާ 1372 ގައެވެ. ފުރަތަމަ ޖުމުހޫރިއްޔާ އުވިގެން ދިޔައީ މާލޭ ގުޅަކުޅޭ ފަސްގަނޑުގައި މާލޭގެ ރައްޔިތުން އެއްވެ، ހިންގި ހަމަނުޖެހުމެއް ފަހުގައެވެ. އެދުވަހު ހުކުރުގެ ފަހުގައި ހިނގި ހާދިސާއަށް ފަހު އިރުއޮއްސުނުއިރު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމުހޫރިއްޔާގައެއް ދިރުމެއް ނެތެވެ. އެކަން އުވި ހިގައްޖެއެވެ. ހަމަ އެދުވަހު ދިވެހި ދައުލަތް ހިންގުމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އުފުއްލެވީ އެއްގަމުގޭ ސުމުއްވުލް އަމީރު އިބްރާހީމް ފާމުލަދޭރި ކިލެގެފާނު އާއި، ވެލާނާގެ އަލްފާޟިލް އިބްރާހީމް މުޙައްމަދު ދީދީ އެވެ. މިދެބޭފުޅުން އެކަމަށް އިސްކުރީ ވެސް އެދުވަހު އެދުވަހު ގުޅަކުޅޭ ފަސްގަނޑުގައި އެއްވި އެއްވުމުގެ ތެރޭގައެވެ. އެއަށްފަހު 1 ރަޖަބު 1373 ގައި އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު ފަރީދުލް އައްވަލް ގެ ނަމުގައި ރަސްކަމަށް އިސްވަންދެން ދިވެހި ރަސްކަމުގެ ތަޚްތު އޮތީ ހުސްކޮށެވެ.

ކުރިން ބަޔާންކުރެވުނު މުއްދަތުގައި ބަޔާންކުރެވިފައިވާ ދެބޭފުޅުން ދިވެހި ދައުލަތް ހިންގެވީ މާލޭގެ ހަތަރު އަވަށުގެ ބޭފުޅުން ހިމެނޭ ގޮތަށް ޚިޔާރުކުރެވިފައިވާ މަޝްވަރާ މަޖުލިސް ކަމުގައިވާ އިންގިލާބު ކޮމިޓީ ގެ ލަފާގެ މަތިންނެވެ. އެއަށްފަހު އެކޮމިޓީން އާގާނޫނު އަސާސީއެއް ތައްޔާރުކުރައްވައި ފާސްކުރެއްވުމަށްފަހު، ރާއްޖޭގެ ތަޚްތަށް ކުރިން ދެންނެވުނު ފަދައިން އިންތިޚާބުވީ ސުމުއްވުލް އަމީރު މުޙައްމަދު ފަރީދުލް އައްވަލް އެވެ. ( މިއީ އިބްރާހީމް ޝިހާބް ލިޔުއްވި ރާއްޖޭގެ ވެރިކަމުގެ ތާރީޚްގެ ތެރެއިން އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު ފަރީދުލް އައްވަލް ރަސްކަން މިފޮތުގައި ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ގޮތެވެ. )

އަވަހާރަވުން

1968 ވަނަ އަހަރާއި ހަމައަށް ރަސްކަމުގައި ހުންނަވަނިކޮށް އަލުން ދެވަނަ ފަހަރަށް ޖުމުހޫރީ ވެރިކަމަކަށް ހަމަޖެހުމާއެކު، އެރަސްކަމުން ވަކިވެވަޑައިގަތުމަށް ދިމާވީ އެވެ. ތަޚުތުން ވަކިވެވަޑައިގަތުމަށް ފަހުވެސް ރައްޔިތުންގެ ލޯތްބާއި ގަދަރު ލިބިވަޑައިގެން ދެމިހުންނަވައި ދުވަސްތައް ހޭދަކުރެއްވުމަށްފަހު، އަވަހާރަވީ 27 މެއި 1969 ގައެވެ. ފަސްދާނު ލެވިފައިވަނީ މާލޭ ގަލޮޅު ގަބުރުސްތާން ގައެވެ.

އިބްރާހީމް ނާޞިރު
2 ވަނަ ރައީސް
1968 – 1978

ސުމުއްވުލް އަމީރު އިބްރާހީމް ނާޞިރު އުފަންވެވަޑައިގަތީ ސެޕްޓެމްބަރު 2، 1926 ގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވެރިރަށް ފުރަމާލޭގައެވެ. އެ މަނިކުފާނަކީ، އިބްރާހީމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނުންގެ ތުއްތު ދޮންދީދީގެ އަޙްމަދުދީދީގެ އިބްރާހީމް ނާޞިރެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބޮޑުވަޒީރުކަމާއި ރައީސްކަން ކުރައްވާ ފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ. މީގެ އިތުރުންވެސް އެމަނިކުފާނު ވަނީ ސަރުކާރުގެ ވަރަށް ގިނަ މަޤާމުތަކެއް ފުރުއްވާފައެވެ.

ޙަޔާތުގެ ކުރީކޮޅު

އިބްރާހީމް ނާޞިރަކީ، ތުއްޕުޅު އިރުގައި ވަރަށް ދަތި ޙާލުކޮޅުގައި އުޅުއްވާން ޖެހިވަޑައިގަތް ބޭފުޅެކެވެ. ނަމަވެސް ފަހުން އައިސް އެމަނިކުފާނު ބަލަހައްޓަވައި ގެންގުޅުއްވީ އަދި ބޮޑުފުޅުވާންދެން ބެލެހެއްޓެވީ، ވެލާނާގޭ އަލްފާޟިލް މުޙައްމަދު އިބްރާހީމްދީދީއެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ބޮޑުބޭބެއެވެ. އިބްރާހީމް ނާޞިރަކީ، ވަރަށް ސާދާ ބޭފުޅެކެވެ. ކިޔަވަން އުޅުއްވީ ސޯސަންވިލާގައެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ މިޒާޖުގައިވާ ގޮތުގެ މަތީން އެމަނިކުފާނަކީ ތެދުވެރި، އިޚްލާޞްތެރި، މީހުނަށް އޯގާވެރި ބޭފުޅެކެވެ. ޚިޔާނާތްތެރިކަމާއި ދޮގުހެއްދެވުމަކީ އެމަނިކުފާނުގައި މުޅިން ނެތް ކަމެއްކަމަށް އެމަނިކުފާނު ދަންނަ ގިނަ މީހުން ބުނެ އުޅެއެވެ.

ބޮޑުވަޒީރުކަން ލިބިވަޑައިގަތުން

އިބްރާހީމް ނާޞިރަށް ބޮޑުވަޒީރުކަން ލިބިވަޑައިގަތީ ދިވެހިރައްޖޭގެ ބޮޑުވަޒީރުކަމުގެ މަޤާމުގައި އެއިރު ހުންނެވި ސުމުއްވުލް އަމީރު އިބްރާހީމް ފާމުދޭރި ކިލެގެފާނު އިސްތިއުފާދެއްވުމުންނެވެ. ކިލެގެފާނު އިސްތިއުފާ ދެއްވީ ޑިސެމްބަރު 11، 1957 ގައެވެ. ހަމަ މިދުވަހު ހަވީރު ރަދުންގެ އަމުރުފުޅަށް ރައްޔިތުންގެ މަޖްލީހުގެ ޚާއްޞަ ޖަލްސާއެއް ބޭއްވުނެވެ. މިމަޖްލީހަށް ކިލެގެފާނުގެ އިސްތިއުފާގެ މައްސަލަ ހުށަހެޅިއްޖެއެވެ. މަޖްލީހުގެ އިއްތިފާގުން ފާސްވީ އިސްތިއުފާ ޤަބޫލުކުރުމަށެވެ. ހަމަ މި މަޖްލީހުގައި އިބްރާހީމް ނާޞިރު ހުށަހަޅުއްވައިގެން އިބްރާހީމް ޝިހާބު ތާއީދު ކުރައްވައިގެން ސުމުއްވުލް އަމީރު އިބްރާހީމް ފާމުދޭރި ކިލެގެފާނަށް "ޞާޙިބުއްރިފްޢާ" ގެ ލަޤަބު ލިބިވަޑައިގެންފިއެވެ. އަދި ސަރުކާރުގެ އެއްމެ މަތީ އެޑްވައިޒަރުގެ ޝަރަފުވެރިކަން ވެސް ދެއްވައިފިއެވެ. އަދި އޮތް މުސާރަފުޅުގައި (މަހަކަށް އެއްހާސް ފަސްސަތޭކަ ރުފިޔާ) ކާރުކޮޅު ވެސް ހަމަ އޮތް ގޮތަށް އޮވެގެން ޢިއްޒަތްތެރިކަމާއެކު ހުންނެވުމަށް ފާސްވެއްޖެއެވެ. އެހެން ނަމަވެސް ކިލެގެފާނު ބޮޑުވަޒީރު ކަމުގައި ވެސް އޭގެފަހުގައި ވެސް ކާރުކޮޅަކަށް ނާރުއްވައެވެ. ދެންނެވި ދިޔަ ރައްޔިތުންގެ މަޖްލީހުގައި އޮނަރަބްލް އިބްރާހީމް ޝިހާބު ހުށަހަޅުއްވާ ކުނޑިގޭ އަލްފާޟިލް ޢަބްދުއްލަޠީފު ތާއީދު ކުރައްވައިގެން އަލްފާޟިލް އިބްރާހީމް ނާޞިރު ބޮޑުވަޒީރަކަށް ޢައްޔަން ކުރައްވައިފިއެވެ. އަދި އެކަމުގެ ޤާނޫނީ ލަފާ ކީރިތި މަހާރަދުންނަށް ދަންނަވައިފިއެވެ. ކީރިތި މަހާރަދުން މިކަން ޤަބޫލު ކުރެއްވުމުން ޞާޙިބުއްސަޢާދާ އަލްފާޟިލް އިބްރާހީމް ނާޞިރު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބޮޑުވަޒީރަކަށް ވީއެވެ. މިހާރު އެމަނިކުފާނުގެ ނަންފުޅަކީ ޞާޙިބުއްދައުލާ އަލްފާޟިލް އިބްރާހީމް ނާޞިރެވެ.

އޮނަރަބްލް ޝިހާބު ލިޔުއްވާ ގޮތުގައި އެމަނިކުފާނު ވަޒީރުލްއަޢުޡަމް (ބޮޑުވަޒީރު) ކަމުގެ ޤާނޫނީ ހުވާ ކުރެއްވީ މަތިގެއަށް އެއްކުރެވުނު ޚާއްޞަ މަޖްލީހެއްގައި ކީރިތި މަހާރަދުންގެ ކުރިމަތިފުޅުމަތީގައެވެ. އެ މަޖްލީހުގައި އެ މަނިކުފާނުންގެ ކެބިނެޓުގެ މެންބަރުންވެސް ހުވާ ކުރިއެވެ. ބޮޑުވަޒީރުކަމުގެ ހުވާ ކުރެއްވީ ޑިސެމްބަރު 12، 1957 ގައެވެ.

އަންހެނުންނަށް ފުރިހަމަ މިނިވަންކަން ދިނުން

އަންހެނުންނަށް އެއްވެސް ހިފެހެއްޓުމެއްނެތި މާފުޅާ ދާއިރާގައި އަޅާހިތްވާ ކޮންމެ ހެދުމެއް އަޅައިގެން އުޅުމުގެ ފުރިހަމަ މިނިވަންކަން ލިބުނީ އިބްރާހީމް ނާޞިރަށް ބޮޑުވަޒީރުކަން ލިބިވަޑައިގަތުމަށް ފަހުއެވެ. ނާޞިރު ބޮޑުވަޒީރުކަމަށް ވަޑައިގަތް އިރު ދިވެހި އަންހެނުން ތިބީ ފިކުރީ ގޮތުން ވަރަށް ދަށުގައެވެ. ތަޢުލީމީ ގޮތުން އެއަށްވުރެ މާދަށުގައެވެ. ދުނިޔޭގެ އެއްވެސް ތަނެއް ނުފެނެއެވެ. އަޑެއް ނީވެއެވެ. ޓީ.ވީ. އަމުދުން ވެސް ނެތެވެ. މިފަދަ ދުވަސްވަރެއްގައި، ބޮޑުވަޒީރު ނާޞިރު ދިވެހި އަންހެނުންނަށް ސަރުކާރުންނާއި ޕްރައިވެޓް ސެކްޓަރުން އެމީހެއްގެ ލިޔާގަތާއި ޤާބިލިއްޔަތު ހުރި މިންވަރަކުން ވަޒީފާތައް ލިބުމުގެ ފުރުޞަތު ހުޅުވާލެއްވިއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެ މިނިވަންކުރެއްވުމުގައި

މިއަދު މިދެކޭ މިނިވަންކަމުގެ ޙަޤީޤި ބާނީ އަކީ ކުރީގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ އިބްރާހީމް ނާޞިރެވެ. ދިވެހި ޤައުމަށް 1965 ގެ މިނިވަންކަން ލިބިފައިވަނީ ނާޞިރު ކުރެއްވި ބުރަ މަސަތްކަތްޕުޅުންނެވެ.

މިނިވަންކަމުގެ އުފާވެރި ހިނިތުންވުން ތަކުގައި މިއަދު ދިވެހިރާއްޖެ އޮތް ނަމަވެސް އެ މިނިވަންކަން ހޯއްދެވުމަށް ނާޞިރު މަސައްކަތްޕުޅު ކުރެއްވީ ވަރަށް ގޮތްދޫ ނުކުރައްވާ ސިޔާސަތެއްގައެވެ.

އިނގިރޭސި ދައުލަތާއި ދިވެހި ސަރުރާކާރާ ދެމެދު ދެކެވުނު މިނިވަންކަމުގެ ވާހަކަ ތަކުގެ މެދުވެރި އަކަށް އުޅުއްވި ޢަބްދުއްސައްތާރު މޫސާދީދީ ހަވީރު ނޫހަށް ދެއްވި އިންޓަވިއު އެއްގައި ވިދާޅުވެފައިވަނީ "ނާޞިރު އެދުވަސްވަރު އެވަރުން މަސައްކަތް ނުކުރެއްވި ނަމަ 1965 ގެ މިނިވަން ކަމެއް އެހާއަވަހަކަށް ރާއްޖެއަކަށް ނުލިބުނީސް" އެވެ.

ޢަބްދުއްސައްތާރު މިދުވަސްވަރުގެ ކަންތައް ހިގައިދިޔަ ގޮތް ސިފަކުރައްވަމުން ވިދާޅުވީ "އަޅުގަނޑާ ސީދާ ނާޞިރުވެސް ގުޅުއްވާނެ. އަޅުގަނޑަށް ޖެހޭނެ އެދުވަހެއްގެ އެދެކެވުނު ވާހަކަތައް ނާޞިރަށް ދަންނަވަން. ދެން ނާޞިރު ދެއްވާ ޖަވާބު ދެން އޮންނަ ޖަލްސާއެއްގައި އަޅުގަނޑު ދަންނަވަނީ. އޭރަކު މިހާރު މިހުންނަހެން މުއާޞަލާތީ ފަސޭހަތަކެއް ނުހުރޭ އަޅުގަނޑުމެން މެސެޖްތައް ފޮނުވަނީ ވަޔަރލެސްގެ ޒަރީޢާއިން"ނެވެ.

އަލްއުސްތާޒު މައުމޫން އަބްދުލްގައްޔޫމް

މައުމޫނަކީ ރައްޔިތުން އެންމެ މަޤްބޫލު، ރައްޔިތުން ދަންނަ ރައްޔިތުންގެ މީހެކެވެ. ރައްޔިތުންގެ އިތުބާރު ލިބިގެންވާ ރައްޔިތުންގެ އިޙްސާސްތައް ދަންނަ މުރުޝިދެކެވެ. މެދުމިނުގެ އިސްލާމީ ވިސްނުންތެރިކަން ދިވެހިންގެ ތެރޭގައި ދެމެހެއްޓެވި އިމާމެވެ. ދުނިޔެއަށް ދިވެހި ރާއްޖެތަޢާރުފު ކުރެއްވި މިލީޑަރަކީ، ތަރައްޤީއާއި ކުރިއެރުމަށް އަބަދުވެސް ވިސްނުންފުޅު ބަހައްޓަވާ ފިލޯސަފަރެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖެ އާ އުސްމިންތަކަކަށް ގެންދިއުމުގެ މަތިވެރި ޢަޒުމްގައި، ރާއްޖޭގައި ބޭއްވޭ ފުރަތަމަ މަލްޓި ޕާޓީ ރިޔާސީ ރޭހަށް ނުކުންނަވާ، ޤައުމީ ޚިދުމަތުގެ އެންމެ ތަޖުރިބާކާރު މޭސްތިރިއެވެ.

1937 ވަނަ އަހަރު މެދު ފަންތީގެ އާއިލާއަކަށް އުފަންވި މައުމޫނަކީ، ޅައުމުރުއްސުރެ ތަޢުލީމަށް ލޯބި ކުރެއްވި ތޫނުފިލި ފަރާތެކެވެ. މާލޭގައި ތަޢުލީމު ހާޞިލު ކުރެއްވުމަށްފަހު، ސަރުކާރުން ލިބިލެއްވި ސްކޮލަރޝިޕެއްގައި މަތީ ތަޢުލީމު ހާޞިލު ކުރެއްވުމަށް އެމަނިކުފާނު މިޞްރަށް ވަޑައިގަން، ތަޢުލީމީ ޙަޔާތުގެ ރަންޒަމާން ވޭތުކުރެއްވީ މިޞްރުގެ އަލް އަޒްހަރު ޔުނިވަރސިޓީއާއި، އެމަރިކަން ޔުނިވަރސިޓީގައެވެ. މިގޮތުން، އިސްލާމިކް ސްޓަޑީޒް އިން އެމް.އޭ. މިޞްރުން ޙާސިލު ކުރެއްވުމަށްފަހު، ނައިޖީރިއާގެ އަޙްމަދޫ ބެލޯ ޔުނިވަރސިޓީގައި ދެއަހަރު ދުވަހު ލެކްޗަރައެއްގެ މަޤާމް ފުރުއްވެވިއެވެ. ދުނިޔޭގެ މަޝްހޫރު ރިސާޗަރ ގްރެހަމް ވިލްސަންގެ ރިސާޗަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި، އަލްއުސްތާޛު މައުމޫނު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަކީ، އަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީގެ ހަޔާތުގައި، އެ ޔުނިވަރސިޓީއިން ދަސްވެނިވި އެންމެ މޮޅު ތިން ދަރިވަރުންގެ ތެރެއިން އެކަކެވެ.

ތަޢްލީމީ ހަޔާތުގައި ކާމިޔާބު ދުވަސްތަކެއް ވޭތު ކުރެއްވުމަށްފަހު، ޤައުމީ ޚިދުމަތަށް ނުކުންނެވުމަށްޓަކައި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އެނބުރި ރާއްޖެ ވަޑައިގަތީ 1971 ގައެވެ. އަމީނިއްޔާ ސްކޫލުގެ ޓީޗަރެއްގެ ގޮތުގައި ފެއްޓެވި ޚިދުމަތުގެ ދަތުރު ވެގެންދިޔައީ، ދިވެހި ޤައުމު އެ ޚިދުމަތްތަކަކަށްޓަކައި ތާ އަބަދުމެ ފަޚްރުވެރިވާނެ ޚިދުމަތްތަކަކަށެވެ. މައުމޫނުގެ ޚިދުމަތުގެ ސެހެރީގައި ، ނެޝެނަލް ޝިޕިންގ ޑިޕާރޓްމަންޓްގެ މެނޭޖަރުކަމާއި، ޤައުމީ މުވާޞަލާތީ ޑިޕާޓްމަންޓްގެ ޑިރެކްޓަރު ކަމާއި ބޮޑު ވަޒީރުގެ އޮފީހުގެ ޚާއްޞަ ސެކްރެޓަރީކަމާއި ސްރީލަންކާއަށް ރާއްޖެއިން ކަނޑައެޅުއްވި ސަފީރުގެ ނާއިބުކަމާއި އ.ދ. އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައެޅުއްވި ދާއިމީ މަންދޫބުކަން ހިމެނެއެވެ.

އ.ދ. ގެ ވަޒީފާއަށްފަހު، 1977 އަހަރު ރާއްޖޭގެ ޓްރާންސްޕޯޓް މިނިސްޓަރުކަމަށް އަލްއުސްތާޛު މައުމޫނު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިސްކުރެވުނެވެ. އަދި ޖެހިގެންއައި 1978 ވަނަ އަހަރު ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސްކަމަށް ރައްޔިތުންގެ އާންމު ވޯޓަކަށް މައުމޫނުގެ ނަން ހުށަހެޅި، ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ 92.9% ފުރިހަމަ ތާޢީދާއެކު ދިވެހި ރައްޔިތުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވެރިކަމަށް އަލްއުސްތާޛު މައުމޫނު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ހޮއްވެވިއެވެ.

ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ މި ނިންމުން ވެގެންދިޔައީ ދިވެހިރާއްޖެ ދިރިގެން ދިޔަ، ތަރައްޤީގެ މައިދާނުގައި ޤައުމީ ދުވެލި މެކުހަށް ޖަހާލި ނިންމުމަކަށެވެ. ދުނިޔޭގެ ޗާޓުގައި ތިކިތަކެއްގެ ސިފައިގައި އޮތް ކުޑަ ކުޑަ ދިވެހިރާއްޖެ، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ސްޓޭޖަށް ތަޢާރުފް ކޮށްދިން ނިންމުމަކަށެވެ.

މައުމޫނުގެ ޒަޢާމަތުގައި ދިވެހިރާއްޖެ އެކި މައިދާންތަކުގައި ދެކިފައިވާ ތަރައްޤީއަކީ ދުނިޔޭގެ ފެންވަރުގައިވެސް ވަރަށް ފުރިހަމަ ރެކޯޑެކެވެ. ޤުދުރަތީ މަދު ވަޞީލަތްތަކާއި، އިންސާނީ ވަޞީލަތުގެ ދަތިތަކާއެކު އަލްއުސްތާޛު މައުމޫނު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް މިއަދު ތަރައްޤީގެ އުސްމިންތަކަކަށް ގެންގޮސްފައިވާ ދިވެހިރާއްޖެއަކީ، މީގެ 30 އަހަރާ ބަލާއިރު ތަޖުރިބާކާރުން ހައިރާންވެވަޑައިގަންނަވާ ވަރަށް ބަދަލުވެ، ކުރިއަރާފައިވާ ޤައުމެކެވެ. މިއީ ހަމަ ބަލަން ތިއްބާ އައި ތަރައްޤީއެއް ނޫނެވެ. މިއީ ވެރިކަމުގެ ގޮނޑީގައި ނަމެއްގައި މީހަކު އިނުމުގެ ސަބަބުން ހިނގާފައިވާ ކަންތައްތަކެއް ނޫނެވެ. މިއީ، ވިސްނުންތެރިކަމާއި، ޙިކުމަތު ޢަމަލީ އެކުލެވިގެން، މައުމޫނާއި އެމަނިކުފާނުގެ ސަރުކާރު ގެންނަވާފައިވާ ކުރިއެރުންތަކެކެވެ. މިއަދު މިދެކޭ ތަރައްޤީގެ ސިއްރަކީ މައުމޫނެވެ. މިއީ ދެގޮތެއް ނުވާނެ، ބަދަލެއް ނުވާނެ ޙަޤީޤަތެވެ.

އިޖުތިމާޢީ ގޮތުންނާއި އިޤްތިޞާދީ ގޮތުން ރާއްޖެ ދެކިފައިވާ ކުރިއެރުންތައް މައުމޫނުގެ ޤާބިލު މަސައްކަތްޕުޅަށް ހެކިވާނެއެވެ. އާބާދީ އެތައް ތަނެއް އިތުރުވެގެންދިޔަ ކަމުގައިވިޔަސް، ރާއްޖޭގެ ރައްޔިތުންގެ ބޮލަކަށްޖެހޭ ޖީ.ޑީ.ޕީ. އަށް އައި ކުރިއެރުން، މައުމޫނު މިޤައުމަށް ގެނުވި ކުރިއެރުމަށް ހެކިވާނެއެވެ. ދިވެއްސެއް އެވްރެޖް ގޮތެއްގައި ދިރިއުޅޭނެކަމަށް ބެލެވޭ އުމުރު ވަނީ 48 އަހަރުން 71 އަހަރަށް އިތުރުކުރެވިފައެވެ. ޅައުމުރުގައި މަރުވާކުދިންގެ ނިސްބަތް މަދުވި މިންވަރު، މައުމޫނުގެ ޞިއްޙީ ސިޔާސަތުގެ ފުރިހަމަކަމަށް ހުރިހެއްކެކެވެ. ތަޢުލީމީ ގޮތުންނާއި ޞިއްޙީ ގޮތުން ރާއްޖެ މިއަދު ދެކެމުންމިދާ ތަރައްޤީގެ ބާނީއަކީ މައުމޫނުކަމަށް އެ ދެ ދާއިރާ އާނބަސް ބުނާނެތެވެ. މަސްވެރިން ޒަމާނީ ޓެކްނޮލޮޖީއާއެކު ދިވެހި މަސްކަނޑުތައް ފަތަޙަ ކުރަމުންދާއިރު، ފަތުރުވެރިކަމުގައި ދުނިޔޭގެ ހުވަފެނީ މަންޒިލަށް ރާއްޖެ ވެގެންދިޔައީ، ކޮންބޭފުޅެއްގެ ދުރުވިސްނުންފުޅާއި، ފަޞާޙާތްތެރިކަމުގެ ވެރިކަމުގައިތޯއެވެ؟

ކާމިޔާބު 30 އަހަރަކަށްފަހު، މައުމޫނު ދުއްވި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤައުމީ އޮޑި މިއަދު މިވަނީ އެމަނިކުފާނު ދިވެހި ޤައުމަށް ގެންނަން ހުށަހެޅުއްވި އިސްލާޙީ މަންޒިލަށް ވާސިލުވުމަށް ދަތުރުކޮށް ކަނޑުއޮޅިއާ ހަމައަށް އާދެވިފައެވެ. މިހިސާބަށް ޤައުމު ގެނެސްދެއްވި މާލިމީ، މިއަހަރުގެ ރިޔާސީ ރޭހަށް ނިކުންނަވާ އެހުންނެވީ ފެއްޓެވި ދަތުރުފުޅު ނިންމެވުމުގެ މަތިވެރި އަޒުމުގައެވެ. މި ގަދަ ކަނޑުއޮޅީގައި ހުރި ގަދަވަޔާއި ނުއަތަށް ހުރިއޮއިގެ ސަބަބުން ދިމާވެފައިވާ ހުރަސް ތައް ގިރާކޮށް، މިނައު އަމާން އޮމާން ބަނދަރަކަށް ގެންދިޔުމުގެ ޢަޒުމްގައެވެ. ދިވެހިރާއްޖެ އާ އުސްމިންތަކަކަށް ގެންދިއުމުގެ ނިދާގައެވެ. ޤައުމީ ގަދަ ފަސް އަހަރެއްގެ ވިސްނުންފުޅުގައެވެ. މި މަތިވެރި ޤައުމީ ހުށަހެޅުމަށް ބޭނުންވަނީ ދެކަމެކެވެ. އަލްއުސްތާޛު މައުމޫނު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމްގެ ތަޖުރިބާއެވެ. ދެން ރައްޔިތުންގެ ނިންމުމެވެ.

2004 ވަނަ އަހަރު އެމަނިކުފާނު ހުށަހެޅުއްވި އިޞްލާޙީ އެޖެންޑާގެ ދަށުން މިއަދު ރާއްޖެއަށް މިވަނީ، ޑިމޮކްރަސީގެ އެތައް ހެޔޮ ބަދަލުތަކެއް ގެނެސްދެވިފައެވެ. މިގޮތުން، ޒަމާނަށް ފެތޭ އައު ޤާނޫނު އަސާސީއެއް އެކުލަވާލެވި، މިނިވަން މުސްތަޤިއްލު ކޮމިޝަންތަކެއް އުފެއްދި ރައްޔިތުންގެ ޙައްޤުތައް އެންމެ ފުރިހަމައަށް ވަޒަންކުރެވޭނެ ނިޒާމެއް މިދަނީ ވަރަށް ކާމިޔާބުކަމާއެކު ގާއިމު ކުރެވެމުންނެވެ. ދައުލަތް ހިންގާ ބާރާއި، ޤާނޫނު ހަދާ ބާރާއި، ޤާނޫނު ތަންފީޒު ކުރާ ބާރާއި، މި ތިން ބާރު މިއަދު މިވަނީ މުޅިން ވަކި ކުރެވިފައެވެ. ނޫސްވެރިކަމުގެ މިނިވަންކަން މިއަދު މިވަނީ ވަރަށްވެސް ހުޅުވާލެވިފައިވާ މާޙައުލަކަށް ބަދަލުވެފައެވެ. އިންސާނީ ޙައްޤުތައް މިއަދު މިވަނީ ޒަމާނާ ގުޅޭ ވެއްޓަކަށް، ދުނިޔެ ޤަބޫލުކުރާ ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުޢާހަދާ ތަކެއްގެ ދަށުން ފޯރުކޮށްދެވިފައެވެ. މިހުރިހައި ބަދަލުތަކެއް، އިޞްލާޙުތަކެއް ރައްޔިތުން އެދޭ ގޮތަށް ރައްޔިތުންނަށް ގެނެސްދެއްވީ، ރައްޔިތުންގެ ތެރެއިން ހޮވާފައި ހުރި ‘ރައްޔިތުންގެ ވެރިޔާ’ އެވެ. މައުމޫނެވެ. އެހެންކަމުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޙަޔާތުގައި މިއައި މި މުހިންމު ދަނޑިވަޅުގައި، ޤައުމުގެ ހުންގާނު ދޭންވާނީ، ދިވެހި ޤައުމު މި ހުރަސްކުރަމުންދާ ކަނޑުއޮޅި އެންމެ ރަނގަޅަށް ދަންނަ ތަޖުރިބާކާރު މާލިމީއަށް ކަމާމެދު އެއްވެސް ޝައްކެއްނެތެވެ. މިއީ ތަޖުރިބާގެ ބޭނުންކުރަންވީ ވަގުތެވެ. ރައްޔިތުންނަށް އެންމެ އިޚްލާސްތެރީ، އަދި އެންމެ ހެޔޮ އެދެނީ މައުމޫނެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެ އާ އުސްމިންތަކަކަށް ގެންދިއުމަށް ކުރިއަށް އޮތް ފަސް އަހަރަކީ ޤައުމީ ޙަޔާތުގެ ގަދަ ފަސްއަހަރަކަށް ހެއްދެވުމަށްޓަކައި، އަލްއުސްތާޛު މައުމޫނު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ހުރީ ދިވެހިރައްޔިތުންނަށް ޚިދުމަތްކުރަން ތައްޔާރަށެވެ.

މައުމޫނާ އިދިކޮޅަށް އަޑުއުފުލުން
ކަޑުގެ ބޮޑު ސަރަހައްދަކަށް ވިއްސިވިހާލިވެފައިވާ ރަށްތަކަކުން އުފެދިފައިވާ މި ދިވެހިރާއްޖޭގައި، މީހެއްގެ ނަން ބުނުމާއެކު އެމީހަކީ އެންމެން ދަންނަ މީހަކަށްވުމަކީ ރަސްކަލެއް ނުވަތަ ދިގު މުއްދަތަކަށް ވެރިކަމުގައި ހުރި ރައީސަކަށް ނޫނީ ނުވާނެ ކަމެކެވެ. ޚާއްސަކޮށް އެފަދަ ޚުދުމުޚްތާރު ވެރިއެއްގެ ސީދާ ބެލުމުގެ ދަށުން ޓީވީންނާއި ރޭޑިޔޯއިން އެމީހެއްގެ ނަންނުކިޔާ ވޭތޯ ބަލަމުން ދާއިރުއެވެ. ނަމަވެސް ހަގީގަތަކީ މިއަދު ރާއްޖޭގައި ކޮންމެ ކަހަލަ ހާދިސާއެއް ހިގިކަމުގައިވިޔަސް އެކަމާ ގުޅިގެން މުހަންމަދު ނަޝީދު ނުވަތަ ‘އަންނި’ ބުނާއެއްޗެއް ހޯދާލުމަކީ އޭނާ ނިސްބަތްވާ ސިޔާސީ ޕާޓީގެ މެމްބަރެއްވިޔަސް ނުވަތަ ސަރުކާރުގެ އިސްފަރާތެއްވިޔަސް ނުވަތަ އާންމު ފަރުދެއްވިޔަސް އެންމެ އަވަހަށް ކުރަން ބޭނުންވާ ކަމެވެ.
ރާއްޖެއާއި ބައިނަލް އަގްވާމީ ދުނިޔެ ދެކޭގޮތުގައި އަންނިއަކީ މިއަދު ރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ މައިދާނުގައި ހުރި އެންމެ މަގްބޫލު މީހާއެވެ. އަދި ރާއްޖޭގައި 30 އަހަރަށް އަޅައިފާ ވެރިކަމަށް އޮތް އެންމެ ބޮޑު ވާދަވެރިކަމެވެ. އަންނިއަކީ ކުރިއަށް އޮތް ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ރާއްޖޭގެ ވެރިކަމަށް އައުމަށް ގިނަ ބަޔަކު އުންމީދުކުރާ ވެރިއެއްކަން މިހާރު ކުރެވެމުންދާ ދިރާސާތަކުން ދައްކައެވެ. އަދި އަންނިގެ ސާފުސީދާ ރިކޯޑް ގެ ސަބަބުން ގިނަ ބައެއްގެ އިހްތިރާމާއި، ރުހުމާއި އިތުބާރު އޭނާއަށް ލިބިފައިވެއެވެ.
ދިވެހީންގެ ތެރޭގައި އަންނި މަޝްހޫރުވަމުން އައީ މައުމޫނު އަބްދުލްގައްޔޫމުގެ ވެރިކަމާ އިދިކޮޅު މީހެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އެއީ ވަރަށް ބޮޑު ހަގީގަތަކަށް ވީނަމަވެސް މައުމޫނުގެ ވެރިކަމާއި އޭނާ ދެކޮޅުވުން ގުޅިފައި އޮންނަނީ ރާއްޖޭގެ ވެރިކަން އިންތިޒާމުކުރެވި އެވެރިކަމުގައި ހުންނަ މީހަކަށް ލިބިދޭ ބާރުތަކާއި ރައްޔިތުންނާ ގުޅޭގޮތުން އެ ބާރު ބޭނުންކުރާ ގޮތަށެވެ. އަންނި މަސައްކަތް ކުރަމުން އައީ ވެރިކަމުގެ ބާރުތައް ރައްޔިތުންގެ އަތްމައްޗަށް ގެނެސް، ރައީސްކަމުގެ މަގާމުގައި ހުންނަ މީހެއްގެ ނުފޫޒު އަދްލުއިންސާފަށް ނުވެއްދޭ، ހަމަހަމަކަމާއި އިންސާފު ލިބިދޭ، ޚިޔާލު ފާޅުކުރުމުގެ މިނިވަންކަން ލިބިދޭ، ފުދުންތެރި ރައްޔިތެއް ދިރިއުޅޭ ގައުމަކަށް ރާއްޖެ ބަދަލުކުރުމަށެވެ.

ލިޔުންތެރިކަމާއި މަޖިލީހުގެ މެމްބަރުކަން
ދިވެހީންގެ ތެރޭގައި އަންނި އެންމެ ފުރަތަމަ މަޝްހޫރުވީ ސަރުކާރަށް ފާޑުކިޔާ 1990 ވަނަ އަހަރުގެ ޖެނުއަރީމަހު ނެރުނު ‘ސަންގު’ މަޖައްލާއަށް ފަހުއެވެ.
އަންނި، އެއް މުއައްސިސަށްވެ ހުރެ ނެރެން ފެށި ސަންގު ވެގެން ދިޔައީ ޚިޔާލު ފާޅުކުރުމުގެ މިނިވަންކަން ލިބިގަތުމަށް ދިވެހީންގެ ބަޔަކު ކުރި އެންމެ ފުރަތަމަ މަސައްކަތަށެވެ. ސަންގު ވެގެން ދިޔައީ ސަރުކާރަށް ކެތްނުކުރެވޭނެ ދަރަޖައަކަށް ރައްޔިތުންގެ ވިންދާ ކުޅެލައި ސިޔާސީ ހަލަބޮލިކަން ގެނައި މަޖައްލާ އަށެވެ. ރާއްޖޭގައި އޮންނަ ރައްޔިތުންނާ ގުޅުމެއް ނެތް ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ދައުރާއި ސަރުކާރުގެ އިސްވެރިން ހިންގާ ކޮރަޕްޝަންތައް ރައްޔިތުންގެ ސަމާލުކަމަށް ގެނައުމުގެ ނަތީޖާއަކަށް ވެގެން ދިޔައީ ރާއްޖޭގެ ތާރީޚުގައި އެންމެ ގިނައިން ވިކުނު މަޖައްލާކަމުގައި ސަންގުވެގެން ދިޔުމެވެ. އަދި އެއިން ވެރިކަމަށް ކުރިމަތިކުރި ގޮންޖެހުމުގެ ސަބަބުން އެ މަޖައްލާގެ 5 އަދަދަށްފަހު ސަރުކާރުން އެ މަޖައްލާ ނެރުން ހުއްޓާލާ އެކަމުގައި ހިމެނޭ ގިނަބަޔަކު ހައްޔަރުކޮށް ޖަލަށްލިއެވެ. ސަންގު ހުއްޓާލުމުން، 1994 ގައި، ވެރިކަމާއި އިންސާނީހައްގުތަކާ ގުޅޭގޮތުން ކޮލަމްނިސްޓެއްގޮތުގައި ސްރީލަންކާގައި ނެރޭ އައިލަންޑް މަޖައްލާގައި އަންނި ލިޔުއްވަމުން ގެންދެވިއެވެ. އަދި 1994 ގައި އެމްނެސްޓީ އިންޓަނޭޝަނަލް އިން އަންނި އަކީ ޒަމީރުގެ ކުށްވެރިއެއް ކަމުގައި ކަނޑައެޅިއެވެ.
ސިޔާސީ މައިދާނާއި ދުރުގައި، 1994 އިން 1998 ށް ޓޫރިޒަމް ދާއިރާގައި، ސަފާރީ ޓުއާޒްގެ ޑިރެކްޓަރެއްގެ މަގާމުގައި އަންނި މަސައްކަތް ކުރަމުން ގެންދިޔައެވެ. ނަމަވެސް 1999 ވަނަ އަހަރު އޮތް އާންމު އިންތިޚާބުގައި މާލޭ ގޮޑިއަށް އޭނާ ކުރިމަތިލައި މާލޭގެ ދެ ގޮނޑިންކުރެ އެއް ގޮނޑި ކާމިޔާބުކޮށް ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ މާލޭގެ އެއް މެމްބަރުކަމަށް އޭނާ އިންތިޚާބުވިއެވެ. އެއަށްފަހު އޭނާގެ އަޑު ވެގެންދިޔައީ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ތެރޭގައި އިސްލާހީ ބަދަލަށް އިވޭ ހަމައެކަނި އަޑަށެވެ.
ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ މެމްބަރަކަށް ހުންނަނިކޮށް 2002 ވަނަ އަހަރު އަންނިގެ ބޮލުގައި ސަރުކާރުން ވައްކަންކުރިކަމުގެ ބަދުނާމު އަޅުވައި ރ އަތޮޅު އަގޮޅިތީމަށް އޭނާ އަރުވާލިއެވެ. އަންނިގެ މައްޗަށް ސަރުކާރުން އެޅުވި ދޮގު އިލްޒާމަކީ ހ. ވެލާނާގޭގައި އުކާލާފައި ހުރި ކަރުދާސްތަކަކުން ކަރުދާސް ބޮޑިއެއް ވަގަށް ނެގިކަމުގެ ކުށެވެ.
ޖެހިގެން އައި އަހަރުތަކުގައި އަންނި މަސައްކަތް ކުރަމުން ގެންދިޔައީ އޮރިއެންޓަލް އެކަޑެމިކް ސެންޓަރު ގައި ރާއްޖޭގެ ތާރީޚާއި ސިޔާސީ ދާއިރާ ދިރާސާކުރާ މީހެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އެ އަހަރުތަކުގައި އޭނާ 4 ފޮތެއް ލިޔުނެވެ.

ރާއްޖެއަށް ސިޔާސީ ޕާޓީ ތައާރަފްކުރުމާއި އެމްޑީޕީގެ ޗެއާޕާސަންއަށް ވެވަޑައިގަތުން
ރާއްޖޭގެ ވެރިކަން ރައްޔިތުންގެ އަތްމައްޗަށް ގެނެސް ޒަމާނީ ޑިމޮކްރެސީއެއް ގާއިމުކުރުމުގެ ބޭނުންތެރިކަމަށް ވަކާލާތު ކުރުމަށް ފުރަތަމަ މަސައްކަތް ކުރީ 1996ގައި، އަލްމަރްހޫމް ކަޅުހުރާގޭ މުހަންމަދު ލަތީފުއާއެކުއެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން ސިޔާސީ ޕާޓީތައް އުފެއްދުމަށް 2001 ވަނައަހަރު ދިވެހިރާއްޖޭގައި ސިޔާސީ ޕާޓީ އެއް ރަޖިސްޓްރީ ކުރުމަށް އެދި ސޮއިކުރި 42 މީހުން ގެ ތެރޭގައި އަންނި ހިމެނުނެވެ. ނަމަވެސް އެމީހުންގެ މަސައްކަތަށް ސަރުކާރުން ހުރަސް އަޅައި އެކަމުގައި އިސްވެ އުޅުނު މީހުން ޖަލަށްލައި ޕާޓީ ސިސްޓަމެއް ގެނައުމަށް ކުރަމުން އައި މަސައްކަތް ހުއްޓުވާލިއެވެ.
19 ސެޕްޓެމްބަރު 2003 ގައި މާފުށި ޖަލުގައި އީވާން ނަސީމް މަރާލުމުން ޖަލުގެ ގައިދީން އެކަމަށް އިހްތިޖާޖް ކުރިއެވެ. މިކަމުގެ ތެރޭގައި ފުލުހުން އެ ގައިދީންގެ ބޮލަށް ބަޑިޖަހައި މެރިއެވެ. އެކަމާ ވިދިގެން، މާލޭގެ ގިނަ ބަޔަކު، ސަރުކާރާއި ދައުލަތު މުއައްސަސާތަކާއި އިދިކޮޅަށް އަޑުއުފުލަން ނިކުތެވެ. މާފުށި ހާދިސާއާ ގުޅިގެން ސަރުކާރު ބަދަލުކުރުމުގެ މަގްސަދުގައި ރާއްޖޭގައި އިސްލާހަށް މަސައްކަތްކުރާނެ މާހައުލެއް އުފެއްދުމަށް، އަންނި އާއި އޭނާގެ ބައެއް ބައިވެރިން ރާއްޖެއިން ފުރައިގެން ދިޔައެވެ. އަދި 2004 ވަނަ އަހަރު އިގިރޭސި ވިލާތުން އަންނިއަށް ސިޔާސީ ރެފިއުޖީއެއްގެ މަގާމުދީ އެރަށުގެ ރައްޔިތެއް ކަމުގައި ބަލައިގަތެވެ.
އަންނި އާއި އޭނާގެ ބައިވެރިންގެ މަސައްކަތުން 10 ނޮވެމްބަރު 2003 ގައި ސްރީލަންކާގައި ސިޔާސީ ޕާޓީއެއްގެ ގޮތުގައި އެމްޑީޕީ އިފްތިތާހު ކުރިއެވެ. އަދި އެއަށްފަހު ބައިނަލްއަގްވާމީ ދުނިޔޭގައި، ޚާއްސަކޮށް އިގިރޭސި ވިލާތުގެ ޕާލިމެންޓަށާއި އެގައުމުގެ މަދަނީ ޖަމިއްޔާތަކަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހާލަތާއި ބެހޭގޮތުން މައުލޫމާތުދީ އިސްލާހު ގެނައުމަށް އެފަރާތްތަކުގެ މަދަދު ހޯދުމަށް އަންނި އޭނާގެ ބައިވެރިންނާއެކު މަސައްކަތް ކުރިއެވެ.
ރާއްޖެއިން ބޭރުގައި ހުންނަވައި އަންނިއާއި އޭނާގެ ބައިވެރިން ރާއްޖޭގެ އެތެރެއިންނާއި ބޭރުން ދިވެހި ސަރުކާރަށް ފިއްތުންތައް ކުރިމަތިކުރިއެވެ. އަދި ރާއްޖެއިން 18 މަސްދުވަހު އަރުވާލެވިގެން ހުރުމަށްފަހު 30 އޭޕްރިލް 2005 ގައި ރާއްޖެއައިސް އެމްޑީޕީ ރަޖިސްޓްރީ ކުރުމުގެ މަސައްކަތް ފަށައިގަތެވެ.

ސިޔާސީ ޕާޓީއެއް ގޮތުގައި އެމްޑީޕީ ހަރަކާތްތެރިކުރުވުން
އެމްޑީޕީ ރަޖިސްޓްރީ ކުރުމަށް ކުރެވުނު މަސައްކަތުން ދެވަނަ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ފުރަތަމަ ސިޔާސީ ޕާޓީ ކަމުގައި 26 ޖޫން 2005 ގައި އެޕާޓީ ވެގެން ދިޔައެވެ. އަދި އެމްޑީޕީގެ ޗެއާޕާސަންގެ މަގާމަށް އެޕާޓީގެ ވަލީކޮމިޓީން އަންނި އިންތިޚާބު ކުރިއެވެ. އެމަގާމުގައި އަންނި ހުރެ 12 އޮގަސްޓް 2005 ގައި ޖުމްހޫރީ މައިދާނުގައި، އޭގެ އެއް އަހަރު ކުރިން އެމައިދާނުގައި އާންމުންގެ ބަޔަކު އެއްވެ މައުމޫނުގެ އިސްތިއުފާއަށް ގޮވައި ހެދުމުން ސަރުކާރުގެ ސަލާމަތީ ބާރުތަކުން ދިން އަނިޔާގެ ހަނދާނުގައި، ހަމަހިމޭންކަމުގެ އިހްތިޖާޖެއް ކުރަން އިންދާ ފުލުހުން އޭނާ ހައްޔަރުކޮށް ޖަލަށްލިއެވެ. އަދި އޭގެ 3 މަހެއްހާ ދުވަސްފަހުން އަންނި ގޭބަންދަށް ބަދަލުކޮށްފައި ހުއްޓާ އެމްޑީޕީގެ ފުރަތަމަ ކޮންގްރެސް ގައި، 20 ޑިސެމްބަރ 2005 ވަނަ ދުވަހު، އެޕާޓީގެ ގައުމީ ޗެއާޕާސަން ގެ މަގާމަށް އޭނާ އިންތިޚާބުވިއެވެ.
އެމްޑީޕީގެ ޗެއާޕާސަންގެ މަގާމުގައި އަންނި ހުރެގެން ސިޔާސީ ޕާޓީއެއްގެ ގޮތުގައި އެ ޕާޓީ ހިންގަން ފެއްޓިއެވެ. އަދި ރާއްޖޭގެ ތާރީޚުގައި ސިޔާސީ ޕާޓީއަކުން އިންތިޒާމް ކުރި އެންމެ ފުރަތަމަ މުޒާހަރާ 24 ޖެނުއަރީ 2006 ގައި އެ ޕާޓީން ބޭއްވިއެވެ. އޭގެ ފަހުން ދުނިޔޭގެ ޑިމޮކްރެސީތަކުގައި ސިޔާސީ ޕާޓީތަކުން ހިންގާ ހަރަކާތްތައް ރާއްޖެއަށް ތައާރަފްކޮށް، ރައްޔިތުންގެ ތެރޭގައި ސިޔާސީ ހޭލުންތެރިކަން އުފައްދައި ރައްޔިތުންގެ ބާރު ރައްޔިތުންނަށް އަންގައިދިނުމަށް މަސައްކަތް ކުރިއެވެ. އަންނިގެ ޗެއާޕާސަންކަމުގެ ދަށުގައި އެމްޑީޕީގެ މަގްސަދުތައް ބައިނަލްއަގްވާމީ ދުނިޔެއަށް އޮޅުންފިލުވައި ދިނުމަށް ކުރި އެތައް ދަތުރެއް ގައި އޭނާ ބައިވެރިވިއެވެ.
އަންނި އެމްޑީޕީގެ ޗެއާޕާސަނަކަށް ހުރެ، 23 އޮކްޓޫބަރ 2006 ގައި އެޕާޓީގެ އާދަޔާޚިލާފު ކޮންގްރެސް ބާއްވައި އެޕާޓީގެ އަސާސީ ގަވާއިދާއި ސިޔާސަތުތައް ފާސްކުރިއެވެ. އަދި 2006 ވަނަ އަހަރު އިގިރޭސި ސަރުކާރުގެ ހާޒިރުގައި ދިވެހި ސަރުކާރާއެކު ގާނޫނު އަސާސީ އިސްލާހުކުރުމަށް ބާރު އެޅުމަށް ވެސްޓްމިންސްޓަރ ވާހަކަތައް ފެއްޓިއެވެ. 2006 ވަނަ އަހަރު ގާނޫނު އަސާސީ އިސްލާހު ކުރުމަށް ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ މެމްބަރުންނަށް ބާރުއެޅުމަށް ރާއްޖޭގެ އަތޮޅުތަކުން ރައްޔިތުން 10 ނޮވެމްބަރ 2006 ށް، މާލެ އައުމަށް އެމްޑީޕީން ގޮވާލިއެވެ. މި ގޮވާލުމުގައި ސަރުކާރުން ރައްޔިތުންގެ ހައްގުތަކަށް އަރައިގަތުމުގައި ހައްދުފަހަނަޅައި ދިޔަ މިންވަރު ބައިނަލްއަގްވާމީ ދުނިޔެއަށް ފާޅުވެގެން ދިޔައެވެ. 2007 ވަނަ އަހަރުގެ ޖެނުއަރީގައި އިގިރޭސިވިލާތުގެ ކޮންޒަވެޓިވް ޕާޓީ އާއެކު އެމްޑީޕީން ވި އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުން އެފަރާތުން ފަންނީ އެހީގެ ގޮތުގައި ޕްރޮގްރާމްތަކެއް ރާއްޖޭގައި ހިންގިއެވެ.
ރާއްޖޭގައި 24 ޖޫން 2005 ވަނަ އަހަރު އިސްލާހު ކުރެވެންފެށި ގާނޫނު އަސާސީގައި، ވެރިކަމުގެ ނިޒާމު ކަޑައެޅުމަށް ބޭއްވި ރައްޔިތުންގެ ވޯޓުގައި، އެމްޑީޕީން ތާއިދުކުރި ބަރުލަމާނީ ނިޒާމަށް 57،000 މީހުންގެ ވޯޓު ކާމިޔާބު ކުރެވުނެވެ. އަދި 2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު މިނިވަން އިންސާފުވެރި އިންތިޚާބަކަށް ހެދުމަށް އިސްލާޙުކުރަމުންދާ ގާނޫނު އަސާސީގައި އިންތިގާލީ ސަރުކާރެއް ހިމެނުމަށް ސިޔާސީ ޕާޓީތަކާއި ވާހަކަ ދައްކައިގެން ސިޔާސީ 5 ފަރާތެއް ހިމެނޭ ގައުމީ އެއްބައިވަންތަކަމުގެ ގުޅުން އެކުލަވާލިއެވެ. އެއަށްފަހު، މި ގުޅުމުން ނުވަތަ އިއްތިހާދުން، ރާއްޖޭގެ އުތުރާއި ދެކުނުގެ 26 ރަށަށް ‘އަރުމާޒު ދަތުރު’ ކޮށް ތާއިދު ހޯދުމުގެ މަސައްކަތް ކުރެއްވިއެވެ.
ރާއްޖޭގައި 2008 ގައި އޮންނަ ރިޔާސީ އިންތިޚާބަށް ތައްޔާރުވުމަށްޓަކައި 20 ފެބްރުއަރީ 2008 ގައި އެމްޑީޕީގެ ޗެއާޕާސަންކަމުގެ މަގާމުން އަންނި އިސްތިއުފާދިނެވެ. އަދި ރިޔާސީ އިންތިޚާބަށް އެމްޑީޕީގެ ތެރެއިން އޭނާ ވާދަކުރާނެކަން އިއުލާނުކޮށް އޭނާގެ ކެންޕެއިން ‘ތާހިރު ދިރިއުޅުމަކަށް’ އިފްތިތާހުކޮށް، ކަލާފާނު ސްކޫލްގައި 7 މާޗް 2008 ގައި ބައްދަލުވުމެއް ބޭއްވިއެވެ. އަދި ރިޔާސީ އިންތިޚާބަށް އޭނާ ކުރިމަތިލީ އެންމެ ބޮޑު ސަބަބަކީ، އިދިކޮޅު ޕާޓީތަކުން އެއް ކެންޑިޑޭޓަކު ނެރުމަށް މަސައްކަތް ކުރުން ކަމުގައި، އެ ޖަލްސާގައި އޭނާ ބުންޏެވެ.
މުހަންމަދު ނަޝީދު (އަންނި) އުފަންވީ 17 މޭ 1967 ގައެވެ. އޭނާ ތައުލީމު ހާސިލު ކުރީ ރާއްޖޭގައާއި ސްރީލަންކާގައާއި އިގިރޭސިވިލާތުގައެވެ. އަދި މެރިޓައިމް ސްޓަޑީޒްއިން ފުރަތަމަ ޑިގްރީ ހާސިލްކުރިއެވެ. ކިޔަވައި ނިމުމަށްފަހު 1989 އިން 1990 ށް މިނިސްޓްރީ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓުގައި އެޑްމިނިސްޓްރޭޓިވް އޮފިސަރެއްގެ މަގާމު ފުރިއެވެ.
އަންނި އާއި އޭނާގެ އަންހެނުންނަށް ދެ ދަރިން ލިބިފައިވެއެވެ.

މިހާރުގެ ރައީސުލް ޖުމްހޫރިއްޔާ އަދި ދިވެހިރައްޔިތުންގެ ޕާޓީގެ ރިޔާސީ ކެނޑިޑޭޓު އަލްއުސްތާޛު މައުމޫނު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަކީ ސުންނީޖަމާޢަތެއްގެ ބޭފުޅެއް ނޫންކަމަށްބުނެ، އާ ޤާނޫނު އަސާސީގެ ދަށުން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމަށް، އެމަނިކުފާނު ޝަރުޠު ފުރިހަމަ ނުވާޙާލު އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން އެމަނިކުފާނުގެ ނަންފުޅު ޤަބޫލުކުރެއްވިކަމަށް ބުނެ ޢަދާލަތު ޕާޓީގެ ފަރާތުން ކުރިދަޢުވާގެ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ޢަދާލަތު ޕާޓީގެ ރައީސް އަދި އެވަރެއް ނެތްކަމަށް ދަޢުވާ ކުރާ ޢިލްމުވެރިންގެ މަޖިލީހުގައިވެސް އިސް ދައުރެއް އަދާކުރާ ޙުސައިން ރަޝީދު އަޙްމަދު މާތްރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ މައްޗަށް ދޮގުހަދައިފިއެވެ.
މިރޭ (މިމަހުގެ 25 ވަނަދުވަހުގެ ރޭ ) ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ފަސްފަނޑިޔާރުންގެ ކުރިފުޅުމަތީގައި ކުރިޔަށް ގެންދެވި ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ޢަދާލަތު ޕާޓީގެ ފަރާތުން ކޯޓަށް ދިޔައީ އެމީހުންގެ ޤާނޫނީ ވަކީލާއި އެޕާޓީގެ ރައީސް ޙުސައިން ރަޝީދު އަޙްމަދެވެ. އިލެކްޝަން ކޮމިޝަނު ގެ ފަރާތުން މިރޭގެ މައްސަލައިގައި ވާކާލާތު ކުރެއްވީ އެފަރާތުގެ ލޯޔަރެއް ކަމުގައިވާ މުޙައްމަދު އިބްރާހީމެވެ. އަދި އެމައްސަލައިގައި އަލްއުސްތާޛު މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމުގެ ޙައްގެއްވާތީވެ އެމަނިކުފާނުގެ ފަރާތްޕުޅުން ވަކާލާތު ކުރެއްވުމަށް ކޯޓަށް ވަޑައިގަތީ ފަޞީލަތުއްޝައިޚް މުޙައްމަދު ޤުބާދު އަބޫބަކުރާއި ، ޑޮކްޓަރ އަފްރާޝީމް ޢަލީ އާއި އައްޝައިޚް މޫސާ ނިޒާރެވެ.
ދަޢުވާ ކުރާފަރާތްކަމުގައިވާ ޢަދާލަތު ޕާޓީގެ ފަރާތުން ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުން އެދަޢުވާއަށް ޖަވާބުދިނުމަށް އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރު އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުގެ ވަކީލުންގެ ފަރާތުން އެދުމުން މުޙައްމަދު އިބްރާހީމް ބުނެފައިވަނީ ޤާނޫނު އަސާސީގައި ވާގޮތުގެ މަތިން ދިވެހިރައްޔިތަކަށް ވެވޭނީ މުސްލިމަކަށް ވެގެން ކަމުގައެވެ. މިގޮތުން އަލްއުސްތާޛު މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް އެމަނިކުފާނު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމަށް ކުރިމަތި ލެއްވުމަށް ހުށަހެޅުއްވި ލިޔުންތަކާއެކު ދިވެހިރައްޔިތެއްކަން އަންގާދޭ ކާޑުހުށަހަޅުއްވާފައިވާ ކަމަށެވެ. އަދި އެކާޑުގެ ކޮޕީވެސް ޢިއްޒަތްތެރި ފަނޑިޔާރުންގެ އަތްޕުޅަށް އެރުވިއެވެ. ހަމައެފަދައިން އަލްއުސްތާޛު މައުމުން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް ހުށަހެޅުއްވި ލިޔުންތަކުގެ ތެރޭގައި ވޭތުވެ ދިޔަ ފަސްއަހަރު އެމަނިކުފާނުގެ ކުށުގެ ރެކޯޑް ހިމެނޭ ކަމުގައިވެސް އިލެކްޝަންސްގެ ލޯޔަރ ވިދާޅުވިއެވެ. އަދި ބާޠިލްކުރެވުނު ނޫ ޤާނޫނު އަސާސީގެ ދަށުން މައުމޫނު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޤައުމުގެ ވެރިކަން ކުރައްވާފައިވާ ކަމަށާއި އެޤާނޫނު އަސާސީގައިވެސް ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުން ރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމަށް ކުރިމަތި ލެއްވޭނީ ސުންނީ ޖަމާޢަތެއްގެ މުސްލިމެއްކަމުގައި ވެގެން ކަމަށްވެސް ޤާނޫނީ ވަކީލު މުޙައްމަދު އިބްރާހީމް ވިދާޅުވިއެވެ.
ޢަދާލަތު ޕާޓީގެ ފަރާތުން ޙުސައިން ރަޝީދު ޤުރުއާނުގެ އާޔަތްތަކާއި އެއާޔަތްތަކުގެ މާނަ އޭނަ ބޭނުންވާގޮތަށް ކުރަމުން އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރު ކިޔާއެއްޗަކަށް ބެލުމެއްނެތި ވާހަކަ ދައްކަމުން ގެންދިޔައެވެ. އަޑުގަދަކޮށް ގެރިޒުވާބެއް ކުރާ ފާޑަށް ވާހަކަތަށް ދާންފެށުމުން ޤާޟީވަނީ ދެތިން ފަހަރަކަށް އަޑުމަޑުކޮށް ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ވާހަކަދައްކާ އުސޫލުން ވާހަކަދެއްކުމަށް ނަޞީޙަތްތެރިވެދެއްވާފައެވެ. ނަމަވެސް ޙުސައިން ރަޝީދު އަޙްމަދުގެ ވާހަކަތަކާއި ވާހަކަދެއްކުމުގެ ވައްޓަފާޅިއަށް މާބޮޑު ބަދަލެއްއައި ކަމަކަށް ނުފެނެއެވެ. އެހެނީ އަވަސް އަވަހަށް ޤާޟީއަށް އޭނާ މައުޟޫން ބޭރުގައި އުޅޭކަން ހަނދާން ކޮށްދޭން ޖެހުމެވެ. އަދި ވާހަކަތަށް ތަކުރާރު ނުކޮށް ކުރިޔަށް ގެންދިޔުމަށްވެސް ބުނަންޖެހުމެވެ.
ޢަދާލަތު ޕާޓީގެ ފަރާތުން މާމޮޅު ވަކީލަކަށް ހަދާފައި ފޮނުވި ޙުސައިން ރަޝީދު، އަލްއުސްތާޛު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިސްލާމް ދީނުގެ އުޞޫލްތަކާއި ޚިލާފްވެއްޖެ ކަމަށާއި ކަނޑައެޅިގެން ޤުރުއާނުން ސާބިތުވާ އެތަށް ކަމަކަށް ދެކޮޅުހަދާފައިވާ ކަމަށްބުނެ ދެއްކިވާ ވާހަކަތަކަށް އުސްތާޛު ޤުބާދާއި ، ޑޮކްޓަރ އަފްރާޝީމް ޖަވާބުދެއްވީ ވަރަށް ޢިލްމީ އަދި ބަލާޣާތްތެރި ކޮށެވެ. ޙުސައިން ރަޝީދު ހަދަމުން ގެންދިޔަ ދޮގުތަކުގެ ޙަޤީޤަތްތަށް ޤާޟީއަށް ހާމަކުރައްވާ ވަރުގަދައަށް ރައްދު ދެއްވިއެވެ. ބެލެވޭ ގޮތުގައި އެކަމުގެ ނަތީޖާ އަކަށް ވެގެންދިޔައީ ޙުސައިން ރަޝީދުގެ ގޮތްދޫނުކުރުމުގެ ސަބަބުން އިތުރަށް ދޮގުހަދައި ހަދީސް ތަކުގެ ދަރަޖަތަށް އޮޅުވާލަން މަސައްކަތް ކުރުމެވެ.
ޙުސައިން ރަޝީދު، ޢީސާގެ ފާނުގެ ވާހަކަފަށައިގެން އެކަލޭގެފާނު ދެވަނަ ފަހަރަށް ދުނިޔެއަށް (ބިމަށް) ފޮނުއްވޭނެ ކަމަށް ބުނެވާހަކަދައްކަން ފެށިއެވެ. ނަމަވެސް ޤުރުއާނުން އެކަން ސާބިތުވާ ޤަޠަޢީ ދަލީލެއް ނުދެއްކުނެވެ. އަދި ނުވިތާކަށް އާޙާދު ދަރަޖައިގެ ޙަދީޘްތަކަކަށް އިޝާރާތްކޮށް އެއީ މުތަވާތިރު ދަރަޖައިގެ ޙަދީޡް ތަކެއްކަމުގައިވެސް ބުނެ ޤާޟީއަށްވެސް އޮޅުވާލަން މަސައްކަތް ކުރީއެވެ. ނަމަވެސް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމްގެ ފާރާތުން ކޯޓަށް ވަޑައިގެން ތިއްބެވި ޢާލިމުން، ޙުސައިން ރަޝީދު މާތްރަސޫލާގެ ޙަދީޡްތަށް އޮޅުވާލުމަށް ކުރި މަސައްކަތް ނާކާމިޔާބު ކޮށްލިއެވެ.
މިރޭގެ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީސް ނިމެން ކައިރިވެފައި ވަނިކޮށް ޙުސައިން ރަޝީދުގެ ބަޑިފަޅައިގެން ދިޔައީއެވެ. އޭނާގެ ރަސްމީ ސިފަ ހާމަވެގެން ދިޔައީއެވެ. އުންމަތުގެ މާތް ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ މައްޗަށް ދޮގުހެދީއެވެ. ހަރުއަޑުން ފާޅުކަން ބޮޑު ގޮތަކަށް މާތް ރަސޫލާ ވިދާޅުވެފައި ނުވާކަމަށްވާ ބަސްފުޅެއް އެކަލޭގެ ފާނަށް ނިސްބަތް ކުރީއެވެ. ((اطلبو العلم من المهد الى اللحد)) އެއީ މާތް ރަސޫލާގެ ބަސްފުޅެކޭ ޙުސައިންރަޝީދު އަޙްމަދު ބުނުމުން ޝައިޚް ޤުބާދު ތެދުވެ އެއީ މާތްރަސޫލާގެ ހަދީޡެއްނޫން ކަމުގައި ވިދާޅުވިއެވެ. މާތް ރަސޫލާގެ ޙަދީޡް ބަސްފުޅެއް ކަމުގައިވާ (من كذب علي متعمدا فليتبوأ مقعده من النار) ވިދާޅުވުމަށް ފަހު ރަސޫލާގެ މައްޗަށް ދޮގުހަދަނީ މައުމޫން ނޫންކަމަށާއި ޙުސައިން ރަޝީދު ކަމުގައި ވިދާޅުވިއެވެ.